Big Five · Thay đổi
Tính cách có thay đổi không? Có — chậm hơn bạn mong, nhưng nhiều hơn bạn nghĩ
Người ta hay nói “giang sơn dễ đổi, bản tính khó dời”. Nghiên cứu cho thấy bản tính vẫn dời, chỉ là dời chậm.
Ổn định và thay đổi cùng tồn tại
Tính cách có hai kiểu ổn định. Kiểu thứ nhất là thứ hạng: nếu năm 20 tuổi bạn hướng ngoại hơn phần lớn bạn bè, thì năm 40 tuổi nhiều khả năng bạn vẫn vậy. Kiểu ổn định này khá cao ở người trưởng thành.
Kiểu thứ hai là mức độ trung bình: cả thế hệ cùng thay đổi theo tuổi. Ở đây nghiên cứu cho thấy thay đổi đáng kể, đặc biệt từ tuổi 20 đến 40.
Nguyên lý trưởng thành
Một phân tích tổng hợp lớn của Roberts và cộng sự năm 2006, dựa trên nhiều nghiên cứu theo dõi dài hạn, ghi nhận xu hướng chung mà các nhà nghiên cứu gọi là nguyên lý trưởng thành:
| Chiều | Xu hướng theo tuổi |
|---|---|
| Tận tâm | Tăng dần, rõ nhất ở tuổi 20–40 |
| Dễ chịu | Tăng dần, tiếp tục tăng ở tuổi trung niên |
| Nhạy cảm cảm xúc | Giảm dần — người ta thường vững vàng hơn khi lớn tuổi |
| Hướng ngoại | Phần năng động, thích giao tiếp có xu hướng giảm nhẹ; phần tự tin, quyết đoán tăng ở tuổi trẻ |
| Cởi mở | Tăng ở tuổi trẻ, giảm nhẹ ở tuổi già |
Đây là xu hướng trung bình, không phải điều chắc chắn xảy ra với từng người. Nhiều người thay đổi theo hướng khác, tuỳ trải nghiệm sống.
Điều gì thúc đẩy thay đổi?
- Vai trò mới: đi làm, làm cha mẹ, làm quản lý đòi hỏi những hành vi mới, lặp lại lâu dần thành thói quen.
- Mối quan hệ: một mối quan hệ ổn định, gắn bó thường đi kèm với giảm Nhạy cảm cảm xúc.
- Biến cố lớn: mất mát, bệnh tật hay thay đổi môi trường sống có thể tạo thay đổi theo cả hai chiều.
- Chủ động thay đổi: một số nghiên cứu cho thấy người đặt mục tiêu thay đổi đặc điểm cụ thể và thực hành hành vi tương ứng có thay đổi thật trong vài tháng.
Muốn thay đổi một đặc điểm, bắt đầu thế nào
- Chọn một chiều muốn thay đổi và lý do cụ thể, ví dụ muốn Tận tâm hơn để không trễ hạn.
- Chuyển thành hành vi nhỏ, cụ thể: “mỗi tối viết ba việc quan trọng nhất của ngày mai”.
- Lặp lại đều đặn ít nhất vài tuần. Tính cách thay đổi qua hành vi lặp lại, không qua quyết tâm.
- Làm lại bài Big Five sau vài tháng để xem sự thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Làm lại Big Five ra điểm khác có phải là bài test sai?
Không hẳn. Chênh lệch nhỏ vài điểm là bình thường do tâm trạng và cách hiểu câu hỏi. Chênh lệch lớn sau thời gian dài có thể phản ánh thay đổi thật.
Tính cách có phải do gen quyết định?
Các nghiên cứu trên các cặp song sinh ước tính khoảng một nửa khác biệt về Big Five giữa người với người có liên quan tới di truyền. Phần còn lại đến từ trải nghiệm và môi trường. Di truyền ảnh hưởng tới xu hướng chứ không định đoạt hoàn toàn.
Người lớn tuổi có thay đổi tính cách được không?
Có, dù thường chậm hơn người trẻ. Tính cách vẫn tiếp tục thay đổi ở tuổi trung niên và cao niên.